I. QUY TRÌNH PHẢN BIỆN BÀI BÁO KHOA HỌC

1. Tiếp nhận lời mời phản biện: Giai đoạn phản biện thực hiện theo hình thức phản biện kín hai chiều - Người phản biện và Tác giả ẩn danh lẫn nhau nhằm đảm bảo tính khách quan, công bằng. Bản thảo sẽ được ít nhất 02 phản biện độc lập thẩm định về chất lượng học thuật, tập trung vào các tiêu chí như tính mới của nghiên cứu, phương pháp khoa học, độ tin cậy của kết quả và giá trị học thuật. Sau khi hoàn thành quá trình phản biện, Ban Biên tập sẽ gửi thù lao đến Người phản biện theo quy định của Tạp chí và các quy định pháp luật hiện hành. Khi nhận được thư mời phản biện từ Ban Biên tập, Chuyên gia cần xem xét lĩnh vực chuyên môn của bài viết và lịch làm việc của mình đảm bảo tính phù hợp chuyên môn và hoàn thành đúng hạn việc phản biện bản thảo. Phản biện xác nhận với Tòa soạn về việc đồng ý hoặc từ chối phản biện bản thảo để Tạp chí mời phản biện khác. Sau 01 tuần kể từ ngày gửi lời mời phản biện, Tạp chí có quyền mời phản biện khác và tự xác định rằng Phản biện từ chối lời mời phản biện.
2. Xác nhận xung đột lợi ích: Trước khi bắt đầu, Phản biện phải đảm bảo không có xung đột lợi ích với nghiên cứu hoặc Tác giả. Nếu Phản biện phát hiện bất kỳ xung đột nào (ví dụ: có hợp tác với Tác giả, có lợi ích tài chính liên quan, hoặc có định kiến cá nhân), cần từ chối phản biện và thông báo cho Ban Biên tập. Phản biện không nhận phản biện bài viết khi cảm thấy không phù hợp chuyên môn hoặc không thể đánh giá khách quan.
3. Thời hạn phản biện: Mỗi bài viết thường được yêu cầu phản biện trong vòng 02-04 tuần. Phản biện cần tuân thủ thời hạn đã cam kết; thông thường không quá 30 ngày kể từ khi nhận bài. Nếu không thể hoàn thành đúng hạn, phải phản hồi cho Ban Biên tập để gia hạn nếu cần thiết. Việc nộp nhận xét trễ nhiều lần hoặc phản biện qua loa, thiếu khách quan có thể dẫn đến việc Tòa soạn không mời phản biện đó trong tương lai.
4. Tiến hành đánh giá và gửi nhận xét: Phản biện đọc kỹ bản thảo, thường đọc lướt trước để nắm ý chính, sau đó đọc chi tiết để ghi chú các điểm cần nhận xét. Quá trình phản biện bao gồm hai phần chính: (1) Nhận xét chi tiết trên bản thảo hoặc trong Phiếu phản biện, chỉ ra điểm mạnh, điểm yếu, lỗi hoặc đề xuất chỉnh sửa; (2) Đánh giá tổng quan gửi Ban Biên tập, gồm tóm tắt ngắn gọn nội dung bài, ý nghĩa nghiên cứu và đề xuất kết luận (chấp nhận, sửa chữa hoặc từ chối). Phản biện gửi lại nhận xét qua hệ thống trực tuyến của Tạp chí hoặc email theo hướng dẫn (ví dụ: tải phiếu nhận xét đã điền vào hệ thống OJS, hoặc gửi file Word/PDF mẫu phản biện). Đảm bảo không tiết lộ danh tính trong nội dung nhận xét.
5. Phản biện vòng tiếp theo: Sau khi Tác giả sửa bài theo góp ý, Phản biện có trách nhiệm xem lại bản sửa nếu được yêu cầu. Phản biện kiểm tra các chỉnh sửa có thỏa đáng không, những vấn đề nào còn tồn tại và phản hồi lại Ban Biên tập. Nếu bài cần sửa tiếp, tiếp tục góp ý cụ thể. Quá trình này kết thúc khi Phản biện đồng ý rằng bài viết đã đạt yêu cầu hoặc khi Ban Biên tập quyết định dừng phản biện. Mỗi bản thảo cần có ít nhất 02 phản biện độc lập; quyết định cuối cùng do Tổng Biên tập đưa ra dựa trên ý kiến phản biện và chất lượng bản thảo sau phản biện.
6. Quyền lợi của phản biện: Chuyên gia phản biện khi nhận lời cộng tác với Tạp chí được bảo đảm các quyền lợi chính đáng cả về học thuật và vật chất. Trước hết, ý kiến chuyên môn của phản biện được trân trọng ghi nhận như một đóng góp khoa học quan trọng vào việc nâng cao chất lượng bài báo và uy tín học thuật của Tạp chí. Phản biện được bảo mật thông tin, được cung cấp đầy đủ tài liệu liên quan để thực hiện đánh giá độc lập, khách quan, đồng thời được cấp giấy chứng nhận hoặc xác nhận tham gia phản biện phục vụ minh chứng hoạt động khoa học. Bên cạnh đó, Tạp chí thực hiện chi trả thù lao phản biện theo quy định hiện hành, thể hiện sự ghi nhận cụ thể đối với công sức, thời gian và trách nhiệm chuyên môn mà phản biện đã dành cho bài báo.

II. TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ BÀI VIẾT KHOA HỌC

Khi phản biện, Chuyên gia cần đối chiếu bài viết với các tiêu chí học thuật chuẩn mực sau:

1. Tính mới và ý nghĩa khoa học: Đánh giá mức độ độc đáo của nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu có mới không và kết quả có đóng góp gì mới cho lĩnh vực hay không. Phản biện cần xem xét liệu bài viết có trùng lặp với nghiên cứu đã công bố và mở rộng tri thức hiện có hay không. Một bản thảo có thể bị từ chối nếu thiếu tính mới hoặc chỉ lặp lại kết quả cũ.
2. Đóng góp học thuật và tầm quan trọng: Xem xét giá trị đóng góp của bài viết về mặt lý thuyết và thực tiễn. Nghiên cứu có giải quyết được vấn đề khoa học quan trọng hay khoảng trống kiến thức nào không? Kết quả có ý nghĩa đối với phát triển khoa học hoặc ứng dụng thực tiễn không? Phản biện nên nêu rõ những điểm mạnh, giá trị mới và tác động tiềm năng của nghiên cứu.
3. Phương pháp nghiên cứu: Đánh giá tính phù hợp và độ tin cậy của phương pháp. Phản biện kiểm tra xem phương pháp được chọn có phù hợp để trả lời câu hỏi nghiên cứu không, có tuân thủ chuẩn mực chuyên ngành không. Cần xem xét thiết kế nghiên cứu, cách thu thập và phân tích dữ liệu: liệu có chọn mẫu đúng, thí nghiệm có đối chứng, phương pháp có đủ chi tiết để lặp lại không. Nếu phương pháp yếu hoặc mô tả thiếu rõ ràng, phải góp ý để tác giả cải thiện, vì phương pháp quyết định độ tin cậy của kết luận.
4. Cấu trúc logic và trình bày: Xem xét bố cục bài viết có mạch lạc, logic hay không. Bài viết khoa học thường gồm các phần: Giới thiệu vấn đề, Tổng quan tài liệu, Phương pháp, Kết quả, Thảo luận, Kết luận. Phản biện đánh giá từng phần: liệu mục tiêu nghiên cứu nêu ra rõ ràng không, các phần có liên kết chặt chẽ không, lập luận có thuyết phục và đi từ kết quả đến kết luận một cách logic chưa. Mọi luận điểm đưa ra đều phải có bằng chứng trong kết quả hoặc tài liệu tham khảo hỗ trợ.
5. Chất lượng ngôn ngữ và hình thức: Đánh giá sự rõ ràng trong diễn đạt và hình thức trình bày. Bài viết cần được viết bằng ngôn ngữ học thuật, khách quan, dễ hiểu và đúng chính tả, ngữ pháp. Phản biện lưu ý nếu văn phong quá mơ hồ hoặc nhiều lỗi ngôn ngữ ảnh hưởng đến hiểu nội dung, nên đề nghị Tác giả chỉnh sửa. Kiểm tra bảng biểu, hình vẽ có rõ ràng, cần thiết và chú thích đầy đủ không. Hình thức tổng thể (định dạng, trích dẫn, tài liệu tham khảo) có tuân theo đúng hướng dẫn tạp chí chưa.
6. Trích dẫn và tài liệu tham khảo: Xem xét hệ thống trích dẫn của bài viết. Phản biện cần kiểm tra tác giả có trích dẫn đầy đủ các nghiên cứu liên quan trong phần tổng quan và thảo luận hay không. Nếu thiếu nguồn quan trọng hoặc dùng tài liệu không đáng tin cậy, cần đề nghị bổ sung hoặc thay thế. Tài liệu tham khảo phải cập nhật, có nguồn gốc uy tín (ưu tiên bài báo khoa học quốc tế, sách chuyên khảo, hạn chế trích dẫn tài liệu không thẩm định). Đối chiếu danh mục tham khảo với trích dẫn trong bài để đảm bảo tính nhất quán và đầy đủ.
7. Độ tin cậy của dữ liệu và kết quả: Đánh giá chất lượng dữ liệu nghiên cứu: dữ liệu có đáng tin cậy và đủ mạnh hỗ trợ kết luận không. Kiểm tra cách phân tích dữ liệu (thống kê, luận giải) có hợp lý và đúng phương pháp không. Nếu phát hiện số liệu mâu thuẫn, sai lệch hoặc không đủ để rút ra kết luận, Phản biện cần chỉ rõ. Đối với nghiên cứu định tính, kiểm tra tính thuyết phục của bằng chứng (ví dụ trích dẫn phỏng vấn có đúng bối cảnh).
8. Tính đạo đức và liêm chính học thuật: Luôn cân nhắc yếu tố đạo đức trong nghiên cứu và công bố. Phản biện kiểm tra xem nghiên cứu có tuân thủ các quy chuẩn đạo đức (ví dụ nghiên cứu trên đối tượng con người có sự chấp thuận cần thiết không). Đồng thời, đánh giá tính liêm chính: bài viết có dấu hiệu đạo văn hay tự đạo văn không, có trích dẫn rõ ý tưởng của người khác chưa. Nếu phát hiện nội dung bài quá giống một tài liệu đã công bố, phản biện phải báo ngay cho Ban Biên tập để kiểm tra trùng lặp.

III. BẢO MẬT THÔNG TIN BẢN THẢO VÀ XUNG ĐỘT LỢI ÍCH

1. Đảm bảo bảo mật tuyệt đối: Người phản biện không được tiết lộ bất kỳ thông tin nào về bản thảo cho người không liên quan trong suốt và sau quá trình phản biện. Người phản biện không được chia sẻ nội dung, dữ liệu, hoặc kết quả của bài với đồng nghiệp khác nếu chưa có sự đồng ý của Tạp chí. Mọi ý tưởng, phát hiện trong bài là của Tác giả và được bảo vệ cho đến khi công bố; Phản biện không được sử dụng dữ liệu hoặc kết quả của bài cho mục đích nghiên cứu riêng trước khi bài được xuất bản. Việc vi phạm tính bảo mật làm xói mòn niềm tin vào quá trình phản biện và bị coi là vi phạm đạo đức nghiêm trọng.
2. Xung đột lợi ích: Người phản biện phải trung thực khai báo xung đột lợi ích. Nếu có bất cứ mối quan hệ cá nhân hoặc lợi ích tài chính nào với Tác giả, tổ chức của nghiên cứu, hoặc có quan điểm thiên lệch về chủ đề nghiên cứu, phản biện nên từ chối ngay khi nhận lời mời. Trong trường hợp chưa rõ có xung đột hay không, nên trao đổi với Ban Biên tập để được hướng dẫn. Mục đích là đảm bảo đánh giá được thực hiện khách quan, không thiên vị. Ngoài ra, Phản biện không nên cố tình kéo dài thời gian đánh giá hoặc gợi ý Tác giả trích dẫn công trình của mình để trục lợi chỉ số trích dẫn - những hành vi này đều vi phạm tính liêm chính khoa học.

IV. TRÁCH NHIỆM KHOA HỌC VÀ PHONG CÁCH PHẢN BIỆN

1. Đánh giá khách quan, xây dựng: Phản biện cần đưa ra nhận xét một cách khách quan, công tâm, tập trung vào nội dung khoa học chứ không phải cá nhân Tác giả. Tránh các lời phê bình mang tính công kích cá nhân hoặc thiếu cơ sở. Thay vào đó, hãy chỉ rõ điểm nào chưa đạt và đề xuất hướng khắc phục cụ thể. Mục tiêu là giúp Tác giả cải thiện chất lượng bài viết, do đó giọng điệu phản biện nên mang tính xây dựng, khích lệ hơn là chê bai. Những nhận xét thẳng thắn nhưng mang tính xây dựng sẽ giúp tác giả hoàn thiện bài báo và nâng cao giá trị khoa học.
2. Sử dụng ngôn ngữ học thuật, lịch sự: Văn phong phản biện lịch sự, chuyên nghiệp. Nên sử dụng ngôn ngữ học thuật, rõ ràng; tuyệt đối không dùng từ ngữ xúc phạm hoặc nhận xét mang tính công kích cá nhân.
3. Tuân thủ trách nhiệm khoa học: Đóng vai trò phản biện nghĩa là tham gia trực tiếp vào đảm bảo chất lượng khoa học của Tạp chí. Phản biện cần thực hiện nhiệm vụ một cách nghiêm túc và tận tâm. Đọc toàn văn bài viết, kiểm tra kỹ lưỡng các chi tiết trước khi đưa ra kết luận. Nếu phát hiện sai sót chuyên môn nghiêm trọng, cần giải thích rõ ràng trong nhận xét. Cũng nên chỉ ra những điểm tốt của bài (nếu có) để khuyến khích tác giả phát huy. Phản biện không nên từ chối đánh giá chỉ vì bài có vài lỗi nhỏ; thay vào đó, hãy đề nghị chỉnh sửa. Chỉ đề xuất từ chối khi bài có khiếm khuyết không thể cứu vãn (ví dụ giả thuyết không có ý nghĩa, dữ liệu ngụy tạo, đạo văn nghiêm trọng, v.v.). Mọi kết luận trong phần đánh giá đều cần có luận cứ rõ ràng để thuyết phục Ban Biên tập và Tác giả.
4. Từ chối phản biện khi cần thiết: Phản biện có quyền và nên từ chối phản biện trong các trường hợp: bản thảo không phù hợp chuyên môn, có xung đột lợi ích, hoặc không đủ thời gian/thời điểm phù hợp. Điều này giúp Tạp chí mời người khác kịp thời, đảm bảo tiến độ chung. Từ chối phản biện nên kèm lời cảm ơn và lý do ngắn gọn gửi Ban Biên tập./.